เปลี่ยนขยะอุตสาหกรรมสิ่งทอให้มีมูลค่าในห่วงโซ่ Circular Economy

เศษผ้าที่กองอยู่ข้างโต๊ะตัดในโรงงานตัดเย็บ คือหนึ่งในรูปแบบของขยะอุตสาหกรรมสิ่งทอที่ดูเหมือนเป็นแค่ของเหลือทิ้งที่อาจต้องเสียค่าขนไปกำจัด แต่ในวันที่กติกาการค้าโลกเริ่มเปลี่ยนและมีกรอบเวลาบังคับใช้ชัดเจน เศษผ้ากองเดียวกันนี้อาจกลายเป็นทั้งต้นทุนที่เพิ่มขึ้นหรือรายได้เสริมใหม่ ขึ้นอยู่กับว่าโรงงานมีการจัดการขยะสิ่งทอตั้งแต่ต้นทางอย่างไร

กติกาโลกอาจกระทบโรงงานไทย เมื่อการจัดการขยะสิ่งทอกลายเป็นเงื่อนไขทางการค้า

กฎ EU ด้านขยะสิ่งทอและผลต่อผู้ผลิตส่งออกไทย

สหภาพยุโรป (EU) ประกาศใช้การแก้ไข Waste Framework Directive (ลงวันที่ 10 กันยายน 2568) มีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 16 ตุลาคม 2568 กำหนดให้ผู้ผลิตเสื้อผ้า รองเท้า และสิ่งทอในครัวเรือนต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการเก็บรวบรวม คัดแยก และรีไซเคิลขยะสิ่งทอ (Extended Producer Responsibility)

ประเทศสมาชิก EU มีเวลา 20 เดือนในการปรับเป็นกฎหมายภายในประเทศ (ภายในเดือนมิถุนายน 2570) และต้องมีระบบ EPR ที่ใช้งานได้จริงภายในเดือนเมษายน 2571 นอกจากนี้กฎยังเปิดช่องให้เก็บค่าธรรมเนียมแบบ Eco-Modulated Fees คือสินค้าที่ยั่งยืนน้อยกว่าจะถูกเก็บค่าธรรมเนียมสูงกว่า

สำหรับไทย EU เป็นตลาดส่งออกอันดับ 3 รองจากสหรัฐฯ และจีน มูลค่าการส่งออกไทยไป EU ในปี 2568 อยู่ที่ 26,449.08 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

การคัดแยกขยะต้นทางตามหลัก Taxonomy

Thailand Taxonomy คือมาตรฐานกลางสำหรับจัดกลุ่มกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมของไทย จัดทำโดยกรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม ธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) สำนักงาน ก.ล.ต. และตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย ระยะที่ 2 เผยแพร่ฉบับสมบูรณ์เมื่อ 27 พฤษภาคม 2568 ขยายจากภาคพลังงานและขนส่งในระยะที่ 1 มาครอบคลุมภาคเกษตร ภาคก่อสร้างและอสังหาริมทรัพย์ ภาคอุตสาหกรรมการผลิต และภาคการจัดการของเสีย

Thailand Taxonomy ภาคการจัดการของเสีย (Waste Management Sector) ที่เผยแพร่ผ่านเว็บไซต์ธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) กำหนดกิจกรรมทางเศรษฐกิจด้านการจัดการขยะและน้ำเสียไว้ 13 กิจกรรม ได้แก่

1. การย่อยขยะอินทรีย์หรือน้ำเสียแบบไม่ใช้ออกซิเจน

2. การย่อยขยะอินทรีย์แบบใช้ออกซิเจน

3. การเก็บรวบรวมและการขนส่งของเสีย

4. การกำจัดมลพิษและแยกชิ้นส่วนผลิตภัณฑ์ที่หมดอายุการใช้งาน

5. การผลิตพลังงานจากขยะ

6. การดักจับและการใช้ประโยชน์จากก๊าซจากหลุมฝังกลบ

7. การฟื้นฟูพื้นที่และบริเวณที่ปนเปื้อน

8. การฟื้นฟูหลุมฝังกลบที่ไม่เป็นไปตามกฎหมายและพื้นที่ทิ้งขยะที่ถูกทิ้งร้างหรือผิดกฎหมาย

9. การคัดแยกและการแปรรูปเพื่อนำวัสดุจากของเสียที่ไม่เป็นพิษหรืออันตรายกลับมาใช้ใหม่

10. การกำจัดของเสียอันตราย

11. การก่อสร้าง การต่อขยาย การปรับปรุง การดำเนินการ และการต่ออายุระบบเก็บรวบรวมและบำบัดน้ำเสียแบบกระจายศูนย์

12. การก่อสร้าง การต่อขยาย การปรับปรุง และการดำเนินการระบบเก็บรวบรวมและบำบัดน้ำเสียแบบรวมศูนย์

13. การต่ออายุระบบเก็บรวบรวมและบำบัดน้ำเสียแบบรวมศูนย์

กิจกรรมที่ใกล้เคียงกับการจัดการเศษผ้าจากโรงงานมากที่สุดคือ "การเก็บรวบรวมและการขนส่งของเสีย" (ข้อ 3) และ "การคัดแยกและการแปรรูปเพื่อนำวัสดุจากของเสียที่ไม่เป็นพิษหรืออันตรายกลับมาใช้ใหม่" (ข้อ 9) ผู้ประกอบการสามารถศึกษารายละเอียดของแต่ละกิจกรรมเพิ่มเติมได้ที่เว็บไซต์ธนาคารแห่งประเทศไทย

SME ไทยจะสร้างมูลค่าเพิ่มจากขยะอุตสาหกรรมสิ่งทอได้อย่างไร?

ลดของเสียในสายการผลิตด้วยเทคโนโลยี

ก่อนจะพูดถึงการจัดการเศษผ้าหลังตัดเย็บ จุดแรกที่ลดของเสียได้คือขั้นตอนก่อนตัด ด้วยการประยุกต์ใช้ซอฟต์แวร์วางแพตเทิร์น (Digital Pattern Nesting) ที่ช่วยคำนวณการวางแบบตัดบนผืนผ้าให้ใช้พื้นที่คุ้มค่าที่สุด ลดเศษผ้าเหลือทิ้งตั้งแต่ขั้นตอนการออกแบบ ก่อนที่เศษผ้าจะเกิดขึ้นจริงด้วยซ้ำ

รวบรวม คัดแยก และแปรรูปขั้นต้น

เมื่อเศษผ้าเกิดขึ้นแล้ว ขั้นตอนถัดมาคือการรวบรวมและคัดแยกตามสี ก่อนส่งต่อให้ผู้แปรรูปนำไปใช้ต่อ 

จากการสำรวจประกาศขายเศษผ้าของผู้ค้าในไทย เศษผ้าคละสีขนาดเล็กมีราคาประมาณ 4-12 บาทต่อกิโลกรัม ขณะที่เศษผ้าสีขาวที่ตัดเป็นขนาดสำหรับใช้เช็ดเครื่องจักรมีราคาประมาณ 35-48 บาทต่อกิโลกรัม ราคาขึ้นอยู่กับสี ขนาด ประเภทผ้า และปริมาณที่สั่งซื้อ ส่วนต่างนี้สะท้อนว่าเศษผ้าที่คัดแยกและตัดเป็นขนาดที่ตลาดต้องการมีมูลค่าสูงกว่าเศษผ้าคละสี

หมายเหตุ: ตัวเลขข้างต้นเป็นราคาที่ผู้ค้าประกาศขายให้ผู้ซื้อ ณ ช่วงเวลาที่สืบค้น ไม่ใช่ตัวเลขจากหน่วยงานทางการ และไม่ใช่ราคาที่โรงงานจะขายเศษผ้าของตนเองได้ ราคาจริงอาจผันผวนตามปริมาณ คุณภาพ และพื้นที่

Case Study: นวัตกรรมสร้างมูลค่าจากขยะอุตสาหกรรมสิ่งทอ

FabBRICK (ฝรั่งเศส): ปลุกชีวิตขยะสิ่งทอสู่อิฐรักษ์โลก

FabBRICK ก่อตั้งโดยสถาปนิกชาวฝรั่งเศส Clarisse Merlet โดยทำงานร่วมกับธุรกิจและองค์กรที่ส่งเศษผ้าเข้ามาให้ เช่น Decathlon และ Galeries Lafayette

กระบวนการของ FabBRICK คือคัดแยกเศษผ้าตามสี บดเป็นเส้นใย ผสมกับกาวที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม แล้วอัดขึ้นรูปเป็นอิฐ จากนั้นปล่อยให้แห้งตามธรรมชาติราว 2 สัปดาห์ โดยไม่ใช้เตาเผาหรืออุณหภูมิสูง ตามข้อมูล ณ เดือนกันยายน 2568 FabBRICK ผลิตอิฐไปแล้วกว่า 40,000 ก้อน จากเศษผ้ากว่า 12 ตัน

SC GRAND: พลิกเศษผ้าโรงงานสู่เส้นด้าย ด้วยเทคโนโลยีไร้การย้อม

บริษัท แสงเจริญแกรนด์ จำกัด หรือ SC GRAND เป็นธุรกิจครอบครัวที่ทำงานเกี่ยวกับเศษผ้ามามากกว่า 60 ปี และเปิดโรงงานปั่นด้ายมาประมาณ 40 ปี ปัจจุบันคุณจิรโรจน์ พจนาวราพันธุ์ เป็นกรรมการผู้จัดการ

หัวใจของการทำงานของ SC GRAND คือการรวบรวมเศษผ้า เศษด้าย และเสื้อผ้าเก่า มาคัดแยกตามเฉดสีอย่างเป็นระบบ แทนที่จะย้อมสีใหม่ทั้งหมด ก่อนนำไปผลิตกลับเป็นเส้นใย เส้นด้าย และผ้าผืนใหม่อีกครั้ง ปัจจุบัน SC GRAND ทำงานร่วมกับแบรนด์แฟชั่น เฟอร์นิเจอร์ และองค์กรขนาดใหญ่ เพื่อเปลี่ยนขยะสิ่งทอให้กลับเข้าสู่ระบบการผลิตอีกครั้ง

4 ขั้นตอนการปรับตัวอย่างเป็นระบบสำหรับ SME ไทย

1. วางระบบคัดแยกเศษผ้าหน้างานตามหลัก Taxonomy

จัดทำถังคัดแยกเศษผ้าตามสีไว้ที่หน้าโต๊ะตัด และแยกเศษผ้าออกจากขยะทั่วไป เพื่อให้พร้อมส่งต่อให้ผู้แปรรูป เช่น FabBRICK และ SC GRAND ที่เริ่มกระบวนการจากการคัดแยกตามสี ซึ่งสอดคล้องกับเกณฑ์ของ Thailand Taxonomy ที่ให้คัดแยกของเสียก่อนเข้าสู่การเก็บรวบรวม

2. ประเมินการใช้เทคโนโลยีลดของเสียหน้างาน

ทดลองใช้ซอฟต์แวร์ช่วยวางแพตเทิร์นตัดผ้า หรือปรับปรุงขั้นตอนการทำงานเพื่อลดอัตราเศษเสียตั้งแต่ต้นทาง ไม่จำเป็นต้องลงทุนระบบเต็มรูปแบบตั้งแต่วันแรก เริ่มทดลองกับสายการผลิตเดียวก่อนได้

3. หาผู้รับซื้อเศษผ้าที่แปรรูปต่อได้จริง

ประสานงานร่วมกับกลุ่มสิ่งทอ สถาบันพัฒนาอุตสาหกรรมสิ่งทอ หรือสตาร์ตอัปสายกรีนที่รับเศษผ้าไปแปรรูปต่อ เช่น ทำวัสดุก่อสร้างแบบ FabBRICK หรือปั่นเป็นเส้นด้ายใหม่แบบ SC GRAND

4. เตรียมเอกสารรองรับมาตรฐาน EU ล่วงหน้า

สำหรับโรงงานที่รับออเดอร์จากแบรนด์ยุโรปหรือมีแผนขยายตลาดไป EU ควรเริ่มเก็บข้อมูลการจัดการขยะสิ่งทอของตัวเองตั้งแต่ตอนนี้ เพื่อเตรียมพร้อมก่อนที่ระบบ EPR ของ EU จะต้องใช้งานได้จริงภายในเดือนเมษายน 2571

เมื่อเศษผ้าไม่ใช่ขยะ แต่คือวัตถุดิบที่ยังสร้างมูลค่าได้

เศษผ้ามีปลายทางมากกว่าการถูกขนไปกำจัด ตัวอย่างที่ผ่านมาแสดงให้เห็นว่าเศษผ้าที่คัดแยกตั้งแต่ต้นทางกลับไปเป็นอิฐหรือเส้นด้ายได้ ขณะที่ EU ก็กำลังให้ผู้ผลิตรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการจัดการขยะสิ่งทอมากขึ้น

สำหรับ SME ไทย ไม่จำเป็นต้องเริ่มด้วยการลงทุนก้อนใหญ่ เพียงเริ่มแยกเศษผ้าที่หน้าโต๊ะตัดของสายการผลิตเดียว และจดข้อมูลว่าเกิดเศษผ้าเท่าไรและส่งต่อไปที่ใด ข้อมูลนี้จะเป็นฐานสำหรับหาผู้รับซื้อและเตรียมเอกสารในขั้นต่อไป

ข้อมูลอ้างอิง

1. Waste Framework Directive: Parliament Adopts New EU Rules on Textiles. สืบค้นเมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2569 จาก https://erp-recycling.org/news-and-events/2025/10/waste-framework-directive-parliament-adopts-new-eu-rules-on-textiles/

2. Directive (EU) 2025/1892 แก้ไข Directive 2008/98/EC ว่าด้วยขยะ ลงวันที่ 10 กันยายน 2568 (รัฐสภายุโรปและคณะมนตรีสหภาพยุโรป). สืบค้นเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2569 จาก https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2025/1892/oj

3. สหภาพยุโรป The European Union (EU) (สำนักยุโรป กรมเจรจาการค้าระหว่างประเทศ). มีนาคม 2569. สืบค้นเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2569 จาก https://www.dtn.go.th/th/file/get/file/1.202603315b282fcb6badbcd09ea401d1d7f8da63112414.pdf

4. Thailand Taxonomy (ธนาคารแห่งประเทศไทย). สืบค้นเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2569 จาก https://www.bot.or.th/th/financial-innovation/sustainable-finance/green/Thailand-Taxonomy.html

5. การเผยแพร่ Thailand Taxonomy ระยะที่ 2 (ธนาคารแห่งประเทศไทย). 27 พฤษภาคม 2568. สืบค้นเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2569 จาก https://www.bot.or.th/th/news-and-media/news/news-20250527.html

6. Thailand Taxonomy ระยะที่ 2 ภาคการจัดการของเสีย (ธนาคารแห่งประเทศไทย). พฤษภาคม 2568. สืบค้นเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2569 จาก https://www.bot.or.th/content/dam/bot/financial-innovation/sustainable-finance/green/taxonomy/06_TH_Thailand_Taxonomy-Waste_Management_Sector.pdf

9. เศษผ้า ราคาส่งโรงงาน (hengjaa). สืบค้นเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2569 จาก https://sale2hand.hengjaa.com/

10. เศษผ้าราคาส่ง (บล็อกผู้ค้า). 1 พฤษภาคม 2561. สืบค้นเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2569 จาก https://xn--42cg5d2axgk5dbb0m7dg.blogspot.com/2018/05/4.html

11. FabBRICK Reinvents Construction Materials with Recycled Textile Waste. สืบค้นเมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2569 จาก https://www.architecturelab.net/fabbrick-transforming-textile-waste-into-sustainable-construction-materials/

12. FabBRICK: Turning Textile Waste Into Sculptural, Sustainable Bricks. สืบค้นเมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2569 จาก https://www.materialfuture.com/fabbrick-turning-textile-waste-into-sculptural-sustainable-bricks/

13. SC Grand พลิกขยะสิ่งทอ ปักหมุด Circular Textile อาเซียน. สืบค้นเมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2569 จาก https://www.thestorythailand.com/sc-grand-circular-textile/

14. SC Grand นำ 'รีไซเคิล' สร้างแฟชั่นเสื้อผ้าแห่งอนาคต. สืบค้นเมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2569 จาก https://www.brandbuffet.in.th/2020/03/sc-grand-100-percent-recycled-meterial/