ธรรมนูญครอบครัว กฎเหล็กที่ต้องรู้ก่อนทำธุรกิจครอบครัว

เคยสงสัยไหมว่าทำไมธุรกิจครอบครัวที่อยู่มานานหลายยุคหลายสมัย ถึงยังคงอยู่ได้ในยุคปัจจุบัน ? ทั้ง ๆ ที่การทำธุรกิจครอบครัวแบบกงสีต่างเต็มไปด้วยความขัดแย้ง ซึ่งจากการสำรวจพบว่าธุรกิจแบบครอบครัวที่มีธรรมนูญครอบครัวบัญญัติไว้อย่างชัดเจน จะช่วยให้การบริหารธุรกิจทำได้อย่างมีประสิทธิภาพ รวมทั้งช่วยลดความขัดแย้งกับสมาชิกในครอบครัวได้ ว่าแต่ธรรมนูญครอบครัว (Family Constitution) คืออะไร และมีบริษัทไหนบ้างที่นำธรรมนูญดังกล่าวมาใช้ในการบริหาร มาหาคำตอบพร้อมกันได้เลย

Key Takeaway

• ธรรมนูญครอบครัว (Family Constitution) คือบันทึกข้อตกลงร่วมกันของคนในครอบครัว เกี่ยวกับการวางแผนและจัดการเรื่องต่าง ๆ ของครอบครัว

• ธรรมนูญครอบครัว มีข้อดี คือ 1.ช่วยสร้างความชัดเจนในการบริหารธุรกิจ 2.สร้างความสามัคคีในครอบครัว และ 3.กำหนดแนวทางการแก้ปัญหายามขัดแย้ง

• องค์ประกอบสำคัญที่ควรมีในธรรมนูญครอบครัว ได้แก่ 1.วิสัยทัศน์ ค่านิยม และพันธกิจ 2.บทบาท หน้าที่ และสิทธิของสมาชิก 3.แนวทางการสืบทอดธุรกิจ 4.โครงสร้างการกำกับดูแลครอบครัว

ธรรมนูญครอบครัวคืออะไร สำคัญอย่างไร?

ธรรมนูญครอบครัว (Family Constitution) คือบันทึกข้อตกลงร่วมกันของคนในครอบครัว เกี่ยวกับการวางแผนและจัดการเรื่องต่าง ๆ ของครอบครัว และธุรกิจครอบครัว (Family Business) เช่น วิสัยทัศน์และพันธกิจ สิทธิและหน้าที่ของสมาชิกในครอบครัว รวมไปถึงนโยบายการเข้าทำงานของสมาชิกในธุรกิจครอบครัว

นอกจากนี้ ธรรมนูญครอบครัว ถือเป็นสิ่งสำคัญต่อธุรกิจในปัจจุบัน เพราะจะเป็นตัวกำหนดกฎ กติกา และเงื่อนไขในการทำงานร่วมกันของสมาชิกครอบครัว รวมทั้งช่วยลดปัญหาของสมาชิกรุ่นต่อๆ ไปที่เข้ามาสืบทอดธุรกิจ

ทำไมธุรกิจครอบครัวต้องมีธรรมนูญครอบครัว?

ช่วยสร้างความชัดเจนในการบริหารธุรกิจ

ธรรมนูญครอบครัว (Family Constitution) เป็นเครื่องมือที่ช่วยสร้างความชัดเจนในการบริหารจัดการธุรกิจและทรัพย์สินชัดเจนและโปร่งใส ไม่ว่าจะเป็นค่าตอบแทน สวัสดิการ การเกษียณอายุ สำหรับคนที่ทำงานและไม่ได้เข้ามาทำงาน

สร้างความสามัคคีในครอบครัว

การมีธรรมนูญครอบครัว จะช่วยสร้างความสามัคคีในครอบครัว เนื่องจากธรรมนูญครอบครัว เป็นการสร้างข้อตกลงร่วมกันระหว่างสมาชิกในครอบครัว โดยสมาชิกที่เกี่ยวข้องจะมีส่วนร่วม มีสิทธิและเสียงในการสร้างข้อตกลงต่าง ๆ ขึ้นมา ดังนั้นการทำธรรมนูญครอบครัวจะเป็นการสร้างความสามัคคี โดยมีผลลัพธ์คือแนวทางปฏิบัติที่ทุกคนมีส่วนร่วมในการสร้างขึ้นมา และอยู่ร่วมกันภายใต้แนวทางเดียวกัน

กำหนดแนวทางแก้ปัญหายามขัดแย้ง 

ช่วยกำหนดแนวทางการแก้ปัญหายามที่ความขัดแย้งยังไม่เกิดขึ้น หรือกำลังเริ่มก่อตัวขึ้น ซึ่งความขัดแย้งถือเป็นเรื่องปกติในธุรกิจ แต่มักจะเป็นเรื่องที่มีความละเอียดอ่อนสำหรับคนในครอบครัว ซึ่งปัญหาเล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นในปัจจุบันอาจก่อตัวกลายเป็นปัญหาใหญ่ที่ไม่สามารถหาทางออกได้ในอนาคต การสร้างธรรมนูญครอบครัวจึงเป็นการวางโครงสร้างในการรับมือกับปัญหาความขัดแย้งตั้งแต่เนิ่น ๆ ในตอนที่สมาชิกนั้นมีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน

องค์ประกอบสำคัญในธรรมนูญครอบครัวมีอะไรบ้าง?

ธรรมนูญครอบครัว เป็นกฎเหล็กสำคัญที่ธุรกิจครอบครัวต้องยึดถือปฏิบัติ ทั้งนี้ก็เพื่อให้บทบาทหน้าที่ระหว่างความเป็นสมาชิกในครอบครัว และบทบาทหน้าที่ในฐานะพนักงานในองค์กรไม่ปะปน จนก่อให้เกิดความสับสน โดยธรรมนูญครอบครัวประกอบด้วย

วิสัยทัศน์ ค่านิยม และพันธกิจ

การระบุวิสัยทัศน์ ค่านิยม และพันธกิจลงไว้ในธรรมนูญครอบครัว เป็นการกำหนดทิศทางร่วมกันของตระกูลว่าจะให้ธุรกิจและครอบครัวมีเป้าหมายอย่างไรในระยะยาว ทั้งนี้ก็เพื่อสร้างความเป็นปึกแผ่น และยังสามารถรักษาเจตนารมณ์ของผู้ก่อตั้งให้คงอยู่จากรุ่นสู่รุ่นเอาไว้ได้

บทบาท หน้าที่ และสิทธิของสมาชิก

สาเหตุที่ธรรมนูญครอบครัวจะต้องระบุบทบาท หน้าที่ และสิทธิของสมาชิกเอาไว้ ก็เพื่อแยกแยะหน้าที่ความรับผิดชอบระหว่างการเป็นสมาชิกครอบครัว การเป็นเจ้าของ และการเป็นพนักงานได้อย่างชัดเจน และป้องกันความขัดแย้ง รวมถึงสร้างความเป็นธรรมให้กับสมาชิกทุกคน

แนวทางการสืบทอดธุรกิจ (Succession Planning)

แนวทางการสืบทอดธุรกิจ เป็นกระบวนการเตรียมความพร้อมและคัดเลือกผู้นำรุ่นถัดไปอย่างมีระบบ โดยจะกำหนดคุณสมบัติของทายาทที่จะเป็นผู้สืบทอด และระบุขั้นตอนการส่งมอบอำนาจบริหารที่โปร่งใส เพื่อสร้างความมั่นใจให้กับพนักงานและผู้ถือหุ้น ว่าธุรกิจจะดำเนินไปได้อย่างราบรื่น

โครงสร้างการกำกับดูแลครอบครัว (Family Governance)

ธุรกิจครอบครัว ส่วนมากมักเกิดกับครอบครัวที่มีขนาดใหญ่ จึงจำเป็นต้องมีโครงสร้างการกำกับดูแลครอบครัวโดยเฉพาะ เช่น สภาครอบครัว ที่ทำหน้าที่ตัดสินใจเรื่องสำคัญภายในตระกูล อาทิ วางแผนส่งต่อทรัพย์สิน กำหนดผลตอบแทนที่สมาชิกแต่ละคนจะได้รับ หรือกำหนดข้อห้ามที่สมาชิกในตระกูลต้องปฏิบัติตาม

จะสร้างธรรมนูญครอบครัวได้อย่างไร?

องค์ประกอบสำคัญในธรรมนูญครอบครัวจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อสมาชิกครอบครัวได้เห็นพ้องตรงกันกับธรรมนูญที่ได้สร้างขึ้น ผ่านกระบวนการสร้างธรรมนูญครอบครัว ดังต่อไปนี้

ขั้นตอนที่ 1 กำหนดค่านิยมและวิสัยทัศน์

เริ่มต้นจากการประชุมสมาชิกในครอบครัวเพื่อหาค่านิยม และเป้าหมายในอนาคตร่วมกัน เพื่อสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียว และกำหนดทิศทางที่ครอบครัวต้องการจะก้าวไปพร้อมกับการเติบโตของธุรกิจ

ขั้นตอนที่ 2 วางโครงสร้างการกำกับดูแล

การวางโครงสร้างการกำกับดูแล เป็นกลไกขับเคลื่อนให้สมาชิกในครอบครัวสามารถปฏิบัติตามค่านิยมและวิสัยทัศน์ของธรรมนูญครอบครัวได้ เช่น การจัดตั้งสภาครอบครัว ที่ทำหน้าที่กำหนดกติกาการรับสมาชิกครอบครัวเข้าทำงาน หรือกำหนดบทลงโทษสมาชิกที่ไม่ปฏิบัติตามธรรมนูญครอบครัว เป็นต้น

ขั้นตอนที่ 3 กำหนดแนวทางการสืบทอด

การกำหนดแนวทางการสืบทอด ทำได้ด้วยการจัดทำแผนเตรียมความพร้อมสำหรับผู้นำรุ่นต่อไป โดยระบุคุณสมบัติของผู้สืบทอด และมีกระบวนการส่งมอบอำนาจการบริหารที่โปร่งใส เพื่อลดความเสี่ยงที่สมาชิกในครอบครัวจะขัดแย้งกันในช่วงเปลี่ยนผ่าน และยังช่วยให้ผู้สืบทอดรายใหม่สามารถบริหารกิจการได้อย่างต่อเนื่อง 

ขั้นตอนที่ 4 จัดทำเอกสารและรับรองร่วมกัน

เมื่อประชุมจนได้ข้อสรุปแล้ว ขั้นตอนสุดท้ายให้สมาชิกทุกคนร่วมกันลงนาม เพื่อให้ธรรมนูญครอบครัวมีผลบังคับใช้ และเป็นที่ยอมรับจากสมาชิกทุกคนอย่างเป็นทางการ

ธรรมนูญครอบครัวกับข้อกำหนดทางกฎหมาย

โดยทั่วไป ธรรมนูญครอบครัว อาจมีผลผูกพันทางกฎหมายหรือไม่ก็ได้ แต่ส่วนใหญ่จะไม่มีผลผูกพัน แม้ไม่สามารถป้องกันความเสี่ยงในด้านกฎหมาย เพราะไม่มีผลทางกฎหมาย แต่เป้าหมายหลักคือการทำให้สมาชิกครอบครัวที่มีส่วนเกี่ยวข้องทุกคนหันหน้ามาคุยกัน ปรึกษากัน ระดมพลัง ระดมความคิดด้วยความรัก ความสามัคคี และหาจุดยืนร่วมกันในธุรกิจครอบครัว

ทั้งนี้ ก็มีวิธีที่จะทำให้กติกาในธรรมนูญครอบครัวที่มีการตกลงกันไว้มีผลทางกฎหมายได้ด้วยการผูกกติกาเข้ากับกฎหมายที่เกี่ยวข้อง เช่น กฎหมายเกี่ยวกับพินัยกรรม กฎหมายที่เกี่ยวกับการจัดการนิติบุคคลรูปแบบต่างๆ หรือหากมีข้อตกลงเรื่องการซื้อ - ขาย โอนหุ้นระหว่างสมาชิก ก็ให้นำข้อตกลงนั้น ๆ ไปเขียนไว้ในสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น ซึ่งจะทำให้เกิดการยึดโยงระหว่างข้อตกลงในธรรมนูญครอบครัว กับกฎหมายอย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งหากมีข้อขัดแย้งกันในอนาคต กฎหมายก็จะเข้ามาเป็นกลไกบังคับให้เป็นไปตามที่ตกลงในสัญญา

ปัญหาที่อาจเกิดขึ้นของธุรกิจครอบครัวมีอะไรบ้าง?

ปัญหาคลาสสิกที่ธุรกิจครอบครัว (Family Business) มักจะพบเจอ เช่น การแบ่งทรัพย์สินที่ไม่มีความเท่าเทียม หรือไม่มีความเป็นธรรมต่อสมาชิกในครอบครัว ตัวอย่างกรณีสมาชิกทุ่มเทให้กับการทำงานให้กับธุรกิจครอบครัวไม่เท่ากันแต่กลับได้ผลลัพธ์ หรือผลตอบแทนที่เท่ากัน ซึ่งจะก่อให้เกิดปัญหาเล็ก ๆ ที่อาจสะสมกลายเป็นเรื่องใหญ่ในอนาคต ดังนั้นอีกหนึ่งเครื่องมือที่จะเข้ามาช่วยแก้ปัญหาที่ว่ามานี้นั่นคือ ‘ธรรมนูญครอบครัว’ 

ตัวอย่างธุรกิจครอบครัวที่บริหารโดยใช้ธรรมนูญครอบครัว

ธรรมนูญครอบครัว (Family Constitution)เป็นเครื่องมือบริหารธุรกิจที่ผ่านการพิสูจน์มาแล้วว่าได้ผลจริง เพราะมีธุรกิจจำนวนมากที่สามารถดำเนินธุรกิจมาได้หลายร้อยปี ด้วยการยึดถือธรรมนูญครอบครัวอย่างเคร่งครัด โดยตัวอย่างธุรกิจครอบครัวที่ประสบความสำเร็จ จากการใช้ธรรมนูญครอบครัวมีดังต่อไปนี้ 

Nishiyama Onsen Keiunkan 

แม้ธรรมนูญครอบครัวอาจจะเป็นเรื่องใหม่สำหรับธุรกิจครอบครัวไทย แต่สำหรับในต่างประเทศเป็นเรื่องที่มีมานานแล้ว สำหรับธุรกิจครอบครัวในต่างประเทศที่มีธรรมนูญครอบครัวเป็นแนวทางปฏิบัติ ทำให้ธุรกิจครอบครัวสามารถสืบทอดกิจการจากรุ่นสู่รุ่นอย่างยาวนาน เช่น โรมแรมนิชิยามา ออนเซ็น เคอุนคัง (Nishiyama Onsen Keiunkan) ประเทศญี่ปุ่น ซึ่งก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 1248 ดำเนินกิจการด้วยครอบครัวเดียวกันต่อเนื่องมาถึง 52 รุ่น นับอายุรวมถึงปัจจุบัน 1,317 ปี จนได้รับการบันทึกจาก Guinness World Records ในปี ค.ศ. 2011 ให้เป็นโรงแรมที่เก่าแก่ที่สุดในโลก

นอกจากนี้ยังมี ‘ครอบครัวลีกุมกี่’ จากประเทศจีน บริษัทที่ผลิตซอสปรุงรสชั้นนำของฮ่องกงและระดับโลก ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2423 ดำเนินธุรกิจมายาวนานถึง 142 ปี ก็ใช้ธรรมนูญครอบครัวในการบริหารธุรกิจ โดยมีข้อตกลงว่าไม่ให้สะใภ้หรือเขยเข้ามาทำงานในธุรกิจ เพื่อลดปัญหาความขัดแย้งและความแตกต่างจากสมาชิกที่มีมากขึ้นเรื่อยๆ และยึดหลักครอบครัวอยู่เหนือธุรกิจ โดยมีข้อตกลงร่วมกันในการจัดกิจกรรมครอบครัวในแต่ละปี มีเวลาในการพบปะพูดคุยถกปัญหา 4 วัน/สัปดาห์ และมีข้อห้ามคือ ห้ามหย่า ห้ามแต่งงานช้าเกินไป และห้ามมีครอบครัวซ้อน 

เซ็นทรัลกรุ๊ป

อาณาจักรเซ็นทรัลกรุ๊ป ของตระกูล ‘จิราธิวัฒน์’ ตัวอย่างครอบครัวที่รู้จักกันดีว่าเป็นต้นแบบของความสำเร็จในการบริหารธุรกิจภายใต้ธรรมนูญครอบครัว เนื่องจากเป็นหนึ่งในองค์กรที่มีการเขียนธรรมนูญครอบครัวไว้อย่างชัดเจน จากจุดเริ่มต้นธุรกิจครอบครัวในช่วงแรกด้วยการนำเข้าแมกกาซีนจากต่างประเทศเข้ามาขายในช่วงสงครามโลก ก่อนจะขยายมาทำเทรดดิ้งนำเข้าสินค้าเบ็ดเตล็ดจากต่างประเทศ จนปัจจุบันสร้างแบรนด์แตกแขนงธุรกิจให้เติบโตออกไปได้ทั้งในประเทศและต่างประเทศ 

3 แนวคิดสำคัญ บริหารธุรกิจสไตล์จิราธิวัฒน์ ภายใต้ธรรมนูญครอบครัว

1. แบ่งแยกธุรกิจและครอบครัวออกจากกันโดยให้สภาครอบครัว ดูแลจัดการเรื่องของครอบครัว และคณะกรรมการบริษัท ดูแลในเรื่องธุรกิจไม่ปะปนกัน

2. ใช้ระบบคณะกรรมการในการสื่อสาร ตัดสินใจ และระงับความขัดแย้งระหว่างกันในครอบครัว

3. กติกาครอบครัวมักจะสะท้อนค่านิยมที่สำคัญของตระกูล ซึ่งสำหรับครอบครัวจิราธิวัฒน์แล้วค่านิยมที่ชัดเจนคือเรื่องของการเสียสละเพื่อส่วนรวม การให้เกียรติผู้อาวุโส ความยุติธรรมในเรื่องของการแบ่งผลประโยชน์ และการถ่วงดุลกันระหว่างสายครอบครัวเมื่อต้องตัดสินใจในเรื่องต่าง ๆ

บริษัท ขอนแก่นแหอวน จำกัด

นอกจากนี้ยังมี บริษัท ขอนแก่นแหอวน จำกัด อีกหนึ่งต้นแบบการบริหารจัดการธุรกิจครอบครัวที่ดีเยี่ยมมากว่า 45 ปี โดยมีการบริหารจัดการธุรกิจแบบ ‘ธรรมนูญครอบครัว’ ซึ่งเป็นการสร้างข้อตกลงร่วมกันระหว่างสมาชิกในครอบครัว โดยสมาชิกที่เกี่ยวข้องจะมีส่วนร่วม มีสิทธิและเสียงในการสร้างข้อตกลงต่าง ๆ ขึ้นมา

สำหรับธรรมนูญครอบครัวของขอนแก่นแหอวน เนื่องจากเป็นธุรกิจครอบครัวและมีหลายเจเนอเรชัน จึงจำเป็นต้องสร้างหลักเกณฑ์ที่เป็นธรรมให้กับทุกคนในครอบครัว เพื่อให้ธุรกิจครอบครัวประสบความสำเร็จอย่างยั่งยืน โดยมีการประชุมกงสีทุกไตรมาส ไม่น้อยกว่า 2 ครั้งต่อปี ในขณะที่มีการประชุมสภาครอบครัว ก็มีการสังสรรค์ร่วมกัน เพื่อให้แต่ละเจเนอเรชันเรียนรู้ซึ่งกันและกันให้มากขึ้น อีกทั้งพยายามปลูกฝังให้ทุกคนตระหนักความสามัคคี เพราะเชื่อว่าถ้ามีความสามัคคีกันจะทำให้เสริมความแข็งแกร่ง และทำให้ธุรกิจอยู่ได้อย่างยั่งยืน

จึงนับว่าขอนแก่นแหอวน เป็นตระกูลที่สามารถสร้างกิจการครอบครัวให้เติบใหญ่และประสบความสำเร็จทางธุรกิจ โดยยังรักษาความเป็นครอบครัวที่มีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันได้จนถึงทุกวันนี้

อ่านบทความเพิ่มเติม : ‘ขอนแก่นแหอวน’ จาก Family Business สู่ธุรกิจแหอวนระดับโลก 

ธรรมนูญครอบครัว กฎเหล็กสำคัญที่ธุรกิจครอบครัวควรรู้

อย่างที่กล่าวไว้ว่า ธรรมนูญครอบครัวไม่ใช่กฎหมาย หากแต่เป็นกฎ กติกา ข้อตกลงร่วมกันในการบริหารธุรกิจและครอบครัวให้ประสบความสำเร็จ ดังนั้น การใช้ธรรมนูญในแต่ครอบครัวจึงมีความแตกต่างกัน และการใช้ธรรมนูญครอบครัวเพียงอย่างเดียวไม่อาจแก้ปัญหาได้ทุกปัญหา แต่จะเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีของกระบวนการแก้ปัญหาที่สมาชิกทุกคนหันหน้าเข้ามาช่วยเหลือซึ่งกันและกัน เพื่อทำให้ธุรกิจครอบครัวประสบความสำเร็จและเติบโตอย่างยั่งยืน

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ควรทบทวนธรรมนูญครอบครัวบ่อยแค่ไหน?

ควรทบทวนธรรมนูญครอบครัวทุก ๆ 3 ปี เพื่ออัปเดตเนื้อหาให้มีความทันสมัย แต่หากสมาชิกในครอบครัวแต่งงาน หรือเสียชีวิต ก็สามารถทบทวนธรรมนูญครอบครัวได้ทันที

การจัดทำธรรมนูญครอบครัวควรใช้ที่ปรึกษาภายนอกหรือไม่? 

ควรใช้ที่ปรึกษาภายนอก เพราะสามารถวางระบบให้มีมาตรฐานสากล และลดความเอนเอียงเข้าข้างสมาชิกในครอบครัวคนใดคนหนึ่ง

ข้อมูลอ้างอิง

• SMART to Know: “ธรรมนูญครอบครัว” คัมภีร์เพื่อความยั่งยืนของธุรกิจครอบครัว จาก https://www.thaichamber.org/news/view/510/3313/smart-to-know:

• ธรรมนูญครอบครัว กุญแจสู่ความมั่งคั่งไม่ขัดแย้ง https://www.thairath.co.th/money/experts_pool/columnist/2881948