CBAM กลไกควบคุมคาร์บอนของ EU: SME ต้องเตรียมข้อมูลอะไรบ้าง

“กฎคาร์บอน” กำลังเข้ามามีบทบาทต่อการค้าระหว่างประเทศมากขึ้น โดยเฉพาะธุรกิจที่ผลิตสินค้า วัตถุดิบ หรือชิ้นส่วนซึ่งอยู่ในห่วงโซ่การส่งออก เพราะนอกจากราคา คุณภาพ และระยะเวลาส่งมอบแล้ว ผู้ซื้อและผู้นำเข้าอาจต้องใช้ข้อมูลการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากกระบวนการผลิตเพื่อปฏิบัติตามข้อกำหนดของประเทศปลายทางด้วย

หนึ่งในมาตรการสำคัญคือ EU CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) หรือกลไกปรับคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดนของสหภาพยุโรป ซึ่งสิ้นสุดระยะเปลี่ยนผ่านเมื่อวันที่ 31 ธันวาคม 2025 และเข้าสู่ระยะบังคับใช้จริงตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2026 ปัจจุบันครอบคลุมสินค้าหลัก 6 กลุ่ม ได้แก่ ซีเมนต์ เหล็กและเหล็กกล้า อะลูมิเนียม ปุ๋ย ไฟฟ้า และไฮโดรเจน

แม้ผู้ประกอบการ SME ไทยจำนวนมากจะไม่ได้เป็นผู้ยื่นข้อมูลต่อระบบ CBAM ของ EU โดยตรง แต่หากเป็นผู้ผลิตวัตถุดิบหรือชิ้นส่วนให้บริษัทที่ส่งสินค้าเข้าสู่ตลาดยุโรป ข้อมูลการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากกระบวนการผลิตของ SME อาจเป็นข้อมูลที่คู่ค้าต้องขอ เพื่อนำไปใช้คำนวณและรายงานตามข้อกำหนด ดังนั้น สิ่งที่ SME ควรรู้เป็นอันดับแรกคือ สินค้าของตนเกี่ยวข้องกับ CBAM หรือไม่ และมีข้อมูลหลังบ้านพร้อมส่งให้คู่ค้ามากน้อยเพียงใด

ช่วงปี 2026-2029 จึงเป็นจังหวะสำคัญในการทยอยสร้างความพร้อม เพราะ CBAM กำลังเข้าสู่การบังคับใช้ควบคู่กับการลดสิทธิการปล่อยก๊าซเรือนกระจกโดยไม่เสียค่าใช้จ่ายภายใต้ระบบ EU ETS (European Union Emissions Trading System) หรือระบบซื้อขายสิทธิ์การปล่อยก๊าซเรือนกระจกของสหภาพยุโรป ซึ่งจะทำให้ต้นทุนคาร์บอนมีบทบาทต่อสินค้านำเข้าเพิ่มขึ้นเป็นลำดับ SME ไทย สามารถเริ่มจากเรื่องใกล้ตัว ได้แก่ ตรวจสอบเส้นทางสินค้า จัดระบบข้อมูลพลังงานและวัตถุดิบ และเตรียมข้อมูลคาร์บอนให้พร้อมเมื่อคู่ค้าร้องขอ มากกว่าการรอให้ข้อกำหนดมาถึงธุรกิจโดยตรง

เคลียร์ปมกฎหมายคาร์บอนข้ามชาติ เมื่อ CBAM เข้าสู่ระยะบังคับใช้จริง

SME ไทยที่อยู่ในห่วงโซ่สินค้าซึ่งเกี่ยวข้องกับ CBAM ไม่ได้เป็นผู้ยื่นรายงานต่อ EU โดยตรงเสมอไป ผู้ที่มีหน้าที่ยื่น CBAM Declaration คือผู้นำเข้าสินค้าใน EU หรือผู้แทนศุลกากรทางอ้อมตามเงื่อนไขที่กำหนด ส่วน SME ไทยในฐานะผู้ผลิตหรือซัปพลายเออร์ มีบทบาทในการจัดเตรียมข้อมูลการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากกระบวนการผลิต เพื่อส่งให้คู่ค้านำไปใช้คำนวณและรายงานต่อ

ภายใต้ระบบปัจจุบัน ผู้มีหน้าที่ยื่น CBAM Declaration คือ Authorized CBAM Declarant ซึ่งโดยทั่วไปคือผู้นำเข้าสินค้าใน EU หรือผู้แทนศุลกากรทางอ้อมตามเงื่อนไขที่กำหนด สำหรับสินค้าในกลุ่มเหล็กและเหล็กกล้า อะลูมิเนียม ปุ๋ย และซีเมนต์ EU ได้ปรับเกณฑ์ยกเว้นจากเดิมที่พิจารณามูลค่าสินค้าไม่เกิน 150 ยูโรต่อรายการนำเข้า มาเป็นเกณฑ์มวลนำเข้าสุทธิสะสม 50 ตันต่อผู้นำเข้า 1 รายต่อปีปฏิทิน โดยคำนวณรวมสินค้าที่เกี่ยวข้องใน 4 กลุ่มดังกล่าว ขณะที่ไฟฟ้าและไฮโดรเจนไม่ได้อยู่ภายใต้เกณฑ์ยกเว้นแบบเดียวกัน การปรับเกณฑ์ดังกล่าวเป็นไปตามกฎระเบียบ (EU) 2025/2083 ซึ่งเผยแพร่ในวารสารทางการของสหภาพยุโรปเมื่อวันที่ 17 ตุลาคม 2025

เปลี่ยนจากการมอง CBAM เป็นภาระ สู่การเป็นซัปพลายเออร์ที่มีข้อมูลพร้อมใช้

สำหรับ SME ที่ไม่ได้ส่งออกไปสหภาพยุโรปโดยตรง โอกาสอยู่ที่การพัฒนาตัวเองให้เป็นซัปพลายเออร์ที่มีข้อมูลคาร์บอนพร้อมใช้

ลองนึกถึงโรงงานผลิตชิ้นส่วนโลหะ 2 แห่งที่มีราคาและคุณภาพใกล้เคียงกัน หากผู้ส่งออกต้องรวบรวมข้อมูลจากซัปพลายเออร์ภายในระยะเวลาจำกัด โรงงานที่สามารถแสดงปริมาณการใช้ไฟฟ้า เชื้อเพลิง วัตถุดิบ กระบวนการผลิต และที่มาของข้อมูลอย่างเป็นระบบ ย่อมช่วยลดงานในการรวบรวมข้อมูลของลูกค้าได้มากกว่า

ข้อมูลคาร์บอนจึงไม่ได้มีประโยชน์เพียงเพื่อรองรับข้อกำหนดด้านคาร์บอนระหว่างประเทศ แต่สามารถพัฒนาเป็นองค์ประกอบหนึ่งของคุณสมบัติซัปพลายเออร์ โดยเฉพาะเมื่อผู้ซื้อรายใหญ่ต้องรวบรวมข้อมูลจากหลายระดับของห่วงโซ่

ผู้ประกอบการไทยเริ่มเตรียมข้อมูล EU CBAM ตั้งแต่ช่วงเปลี่ยนผ่าน

การเตรียมความพร้อมของภาคธุรกิจไทยเกิดขึ้นตั้งแต่ช่วงที่ CBAM ยังอยู่ในระยะเปลี่ยนผ่าน โดย อบก. มีการดำเนินโครงการเพื่อเตรียมความพร้อมสินค้าส่งออกสหภาพยุโรป และพัฒนาความสามารถของผู้ประกอบการในการคำนวณและจัดเตรียมข้อมูล Embedded Emissions

ในปี 2026 อบก. และศูนย์บริการวิชาการแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเดินหน้าโครงการดังกล่าวเข้าสู่ระยะที่ 3 โดยครอบคลุมทั้งการคำนวณ การรายงาน และการทวนสอบการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ฝังอยู่ในสินค้า และคาร์บอนฟุตพริ้นท์ของผลิตภัณฑ์ พร้อมขยายผลและทดสอบแพลตฟอร์มที่พัฒนาขึ้นเพื่อช่วยประเมินการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ฝังอยู่ในสินค้าให้แก่ผู้ประกอบการไทย

แนวทางดังกล่าวสะท้อนว่า การเตรียมรับกฎคาร์บอนไม่จำเป็นต้องเริ่มเมื่อคู่ค้าร้องขอข้อมูลแล้วเท่านั้น สำหรับ SME ที่อยู่ในห่วงโซ่สินค้าที่เกี่ยวข้องกับ CBAM สามารถเริ่มจากการจัดระบบข้อมูลการผลิต พลังงาน และวัตถุดิบให้มีรูปแบบสม่ำเสมอ พร้อมเก็บหลักฐานที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ เพื่อให้เมื่อจำเป็นต้องคำนวณหรือส่งต่อข้อมูลให้คู่ค้า สามารถนำข้อมูลที่มีอยู่มาใช้งานต่อได้สะดวกขึ้น

แผนปฏิบัติการและแรงบันดาลใจสำหรับ SME 

เมื่อบทบาทสำคัญของ SME ในห่วงโซ่ CBAM คือการจัดเตรียมข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการผลิตให้คู่ค้าสามารถนำไปใช้ต่อได้ การเตรียมความพร้อมจึงควรเริ่มจากการตรวจสอบก่อนว่า สินค้าของธุรกิจเชื่อมโยงกับตลาด EU หรือไม่ ข้อมูลใดมีอยู่แล้ว และข้อมูลส่วนใดยังต้องจัดเก็บเพิ่มเติมให้เป็นระบบ

SME สามารถเริ่มต้นเป็น 5 ขั้นตอนได้ดังนี้

• ตรวจสอบเส้นทางสินค้า เลือกลูกค้าหลักประมาณ 5-10 ราย แล้วตรวจสอบว่าสินค้าของธุรกิจถูกส่งต่อไปยังตลาด EU หรือใช้เป็นวัตถุดิบหรือชิ้นส่วนของสินค้าที่อยู่ในขอบเขต CBAM หรือไม่ หากเกี่ยวข้องกับซีเมนต์ เหล็กและเหล็กกล้า อะลูมิเนียม ปุ๋ย ไฟฟ้า ไฮโดรเจน หรือสินค้าต่อเนื่อง ควรตรวจสอบรหัส CN เพิ่มเติมก่อนสรุป

• ระบุผู้รับผิดชอบข้อมูลภายในธุรกิจ อาจเริ่มจากเจ้าหน้าที่ฝ่ายผลิต บัญชี จัดซื้อ หรือสิ่งแวดล้อมประมาณ 1-2 คน เพื่อรวบรวมข้อมูลจากแต่ละฝ่ายและกำหนดรูปแบบการจัดเก็บให้เป็นมาตรฐานเดียวกัน

• รวบรวมข้อมูลย้อนหลัง 6-12 เดือน เช่น ปริมาณไฟฟ้า เชื้อเพลิง วัตถุดิบ ปริมาณการผลิต และข้อมูลวัตถุดิบจากซัปพลายเออร์ พร้อมเก็บหลักฐานประกอบ เช่น ใบแจ้งค่าไฟ ใบซื้อเชื้อเพลิง ข้อมูลมิเตอร์ และบันทึกการผลิต เพื่อให้สามารถตรวจสอบที่มาของตัวเลขได้

• จัดทำตารางข้อมูลคาร์บอนสำหรับแต่ละสินค้า โดยระบุข้อมูลพื้นฐาน เช่น ชื่อและรหัสสินค้า โรงงานหรือสายการผลิต ปริมาณผลิต แหล่งพลังงาน วัตถุดิบสำคัญ ช่วงเวลาที่เก็บข้อมูล และผู้รับผิดชอบ เพื่อให้เมื่อคู่ค้าร้องขอข้อมูล ธุรกิจสามารถค้นหาและจัดเตรียมได้สะดวกขึ้น

• ประเมินว่าจำเป็นต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญในขั้นใด หากคู่ค้าต้องการข้อมูลการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ฝังอยู่ในสินค้าตามวิธีคำนวณของ CBAM หรือธุรกิจต้องการจัดทำคาร์บอนฟุตพริ้นท์ของผลิตภัณฑ์ (CFP) จึงค่อยพิจารณาผู้เชี่ยวชาญ ซอฟต์แวร์ หรือการทวนสอบเพิ่มเติม แทนการลงทุนทั้งหมดตั้งแต่เริ่มต้น

ในระยะเริ่มต้น SME สามารถแบ่งทรัพยากรเป็น 3 ส่วน ได้แก่ เวลาของบุคลากรสำหรับรวบรวมและตรวจสอบข้อมูล เครื่องมือสำหรับจัดเก็บข้อมูล เช่น Spreadsheet หรือระบบที่ธุรกิจมีอยู่แล้ว และงบสำหรับผู้เชี่ยวชาญหรือการทวนสอบเมื่อเข้าสู่ขั้นที่ต้องคำนวณตามมาตรฐานเฉพาะ หากธุรกิจยังอยู่ในช่วงสำรวจความเกี่ยวข้องกับ CBAM สามารถเริ่มจากเครื่องมือที่มีอยู่และทีมภายในก่อน โดยยังไม่จำเป็นต้องลงทุนซอฟต์แวร์คาร์บอนโดยเฉพาะตั้งแต่วันแรก

สิ่งที่ควรให้ความสำคัญคือความสม่ำเสมอและตรวจสอบย้อนกลับได้ของข้อมูล เพราะข้อมูลที่มีหน่วยวัดชัดเจน มีช่วงเวลาระบุ มีหลักฐานประกอบ และมีผู้รับผิดชอบ จะช่วยให้การคำนวณหรือทวนสอบในขั้นถัดไปทำได้เป็นระบบมากขึ้น รวมถึงลดการรวบรวมข้อมูลใหม่เมื่อคู่ค้าต้องการรายละเอียดเพิ่มเติม

เมื่อกฎคาร์บอนเริ่มทำให้ข้อมูลด้านการผลิตมีบทบาทต่อการค้าระหว่างประเทศ SME ที่รู้เส้นทางสินค้าของตนเองและจัดเตรียมข้อมูลได้อย่างเป็นระบบ ย่อมมีความพร้อมในการทำงานร่วมกับผู้ส่งออกและคู่ค้าระดับสากล จากข้อกำหนดด้านคาร์บอนที่ดูเหมือนเป็นเรื่องใหม่ จึงสามารถเปลี่ยนเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาระบบข้อมูลภายใน ช่วยดูแลความสัมพันธ์กับลูกค้าเดิม และเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงห่วงโซ่อุปทานที่ให้ความสำคัญกับข้อมูลคาร์บอนมากขึ้น

 

ข้อมูลอ้างอิง

1. Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM). สืบค้นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2026 จาก https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism_en. 

2. CBAM: Call for evidence on emission methodology, free allocation adjustment and carbon price paid in third countries. สืบค้นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2026 จาก https://taxation-customs.ec.europa.eu/news/cbam-call-evidence-emission-methodology-free-allocation-adjustment-and-carbon-price-paid-third-2025-08-29_en.

3. Regulation (EU) 2025/2083 of the European Parliament and of the Council of 8 October 2025 amending Regulation (EU) 2023/956 as regards simplifying and strengthening the carbon border adjustment mechanism (Text with EEA relevance). Recital 2-3. สืบค้นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2569 จาก https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2025/2083/oj/eng. 

4. TGO แถลงผลงานเด่น ขับเคลื่อนให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมการลดก๊าซเรือนกระจก. สืบค้นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2026 จาก https://www.tgo.or.th/2023/index.php/th/post/tgo-แถลงผลงานเด่น-ขับเคลื่อนให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมการลดก๊าซเรือนกระจก. 

5. TGO และ CU เตรียมความพร้อมผู้ประกอบการไทยอย่างต่อเนื่อง เพื่อรับมือมาตรการ CBAM. สืบค้นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2026 จาก https://www.tgo.or.th/2023/index.php/th/post/tgo-และ-cu-เตรียมความพร้อมผู้ประกอบการไทยอย่างต่อเนื่อง-เพื่อรับมือมาตรการ-cbam-192. 

6. Verification of CBAM emissions. สืบค้นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2026 จาก https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism/cbam-verification_en. 

7. ไทยตั้งรับมาตรการ CBAM ของสหภาพยุโรป ด้วยมาตรการ Thai CBAM. สืบค้นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2569 จาก https://www.tgo.or.th/2023/index.php/th/post/ไทยตั้งรับมาตรการ-cbam-ของสหภาพยุโรป-ด้วยมาตรการ-thai-cbam.

8. รัฐบาลเตือนเอกชนตื่นตัวพร้อมรับมาตราการสิ่งแวดล้อมอียู “CBAM” องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจกออกใบรับรองคาร์บอนฟุตพริ้นท์ เกือบ 6 พันผลิตภัณฑ์. สืบค้นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2569 จาก https://www.tgo.or.th/2023/index.php/th/post/รัฐบาลเตือนเอกชนตื่นตัวพร้อมรับมาตราการสิ่งแวดล้อมอียู-cbam-องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจกออกใบรับรองคาร์บอนฟุตพริ้นท์-เกือบ-6-พันผลิต.